डायबेटिस रिव्हर्सलचा धंदा

डायबेटिसचे मुख्य दोन प्रकार असतात. साधारण ९५ टक्के लोकांना टाईप-२ डायबेटिस असतो तर साधारण ५ टक्के लोकांना टाईप-१ डायबेटिस असतो.

टाईप-१ डायबेटिसच्या रूग्णांमधे शरीरामधे इन्सुलिन तयार होणे हळूहळू कमी होऊन शेवटी बंद होते. त्यामुळे त्या रूग्णांमधे रक्तातील साखर नियंत्रित करण्यासाठी बाहेरून इन्सुलिन घेणे अत्यावश्यक असते. त्यांच्यामधे डायबेटिस रिव्हर्सल अशक्य असते. अशा रूग्णांना आयुष्यभर इन्सुलिन इंजेक्शन घ्यायलाच लागते. 

टाईप-२ डायबेटिसचे मुख्य कारण 'इन्सुलिन रेझिस्टन्स' म्हणजे इंन्सुलीनच्या कार्याला अवरोध निर्माण होणे, हे असते. अशा रुग्णांमधे जीवनशैलीमधे योग्य बदल करून डायबेटिसचे रिव्हर्सल शक्य होते.

पूर्वी Allopathy मधील फिजिशियन्स  रुग्णांना वेळ देऊन, जीवनशैलीतील बदल कसे करावेत हे समजावून सांगत व डायबेटिस रिव्हर्सल करत. पण कालांतराने मेडिकलची शिक्षणपद्धतीत घसरण होत गेली. त्यामुळे काही Allopathy डॉक्टर्सनासुद्धा जीवनशैलीचे महत्त्व नीटसे समजेनासे झाले. तसेच हळूहळू अनेक कारणांनी प्रॅक्टिस (मेडिकल शिक्षणाचे खाजगीकरण, पैशाला आलेले अवाजवी महत्व, कट प्रॅक्टिस, वेगवान आयुष्य इत्यादी ) बदलत गेली. बरेचसे डॉक्टर्स रुग्णांना वेळ देईनासे झाले. त्यामुळे रक्तातील साखर कमी करण्यासाठी औषधे देण्यावर आणि तरीही रक्तातील साखर नियंत्रण करणे शक्य न झाल्यास अजून-अजून औषधे वाढवण्यावर भर देणे सुरू झाले. जीवनशैली, आहारशैली यावर बोलण्यासाठी डॉक्टर्स वेळ खर्च करेनासे झाले.

त्याचबरोबर इतर पॅथीतील आणि इतर अर्धशिक्षित लोकांनी डायबेटिसच्या रुग्णांच्या आहाराबद्दल अनेक गैरसमज पसरवणे चालूच ठेवले. (डायबेटिसच्या रूग्णाने साखरेऐवजी गूळ खाल्ला तरी चालतो, पोळीच्या ऐवजी भाकरी खाणे उत्तम, कारले, जांभळे आणि मेथ्यामुळे रक्तातील साखर कमी होते.. असे अनेक गैरसमज )

अशा वातावरणात *_डायबेटिस रिव्हर्सल चा धंदा_* फोफावत गेला. हे करणारे धंदेवाईक सर्व पॅथीतले आहेत. 

डायबेटिस रिव्हर्सल मधे कायकाय केले जाते?

१. कित्येक हजाराचे पॅकेज रुग्णांना विकले जाते.

२. डायबेटिसच्या रूग्णांमधे आहारशैली कशी असावी, हे शिकवले जाते. 

३. व्यायाम शिकवला जातो

४. स्ट्रेस मॅनेजमेंट शिकवली जाते. मुळात असे डायबेटिस रिव्हर्सल शक्य आहे, हे ऐकून रुग्णांचा निम्माअधिक ताण कमी होऊन त्यांचा डायबेटिस थोड्या प्रमाणात नियंत्रित व्हायला लागतो. 

५. झोपेची शिस्त आणि आरोग्य शिकवले जाते. त्यामुळे हार्मोनल इंबॅलन्स कमी होतो. 

६. कित्येकदा, डायबेटिसच्या रूग्णांसाठी योग्य अशा वेगवेगळ्या पाककृती शिकवल्या जातात. कित्येकदा काही वंडर फूड्स सांगितली जातात व  गिमिक्स शिकवल्या जातात. (दुधाऐवजी आमंड मिल्क/ओट्स मिल्क प्यावे, गहू बंद करावा इत्यादी). या गोष्टी जरी harmless असल्या तरी त्यांना शास्त्रीय आधार नसल्याने, रूग्णांमधे अंधश्रद्धा पसरून संभ्रम निर्माण होतो. 

७. भरपूर पैसे उकळून निवासी शिबिरे घेतली जातात. तिथे नाविन्यपूर्ण मार्गांनी सुयोग्य आहारशैली आणि जीवनशैली शिकवली जाते.

८. कित्येकदा पैसे घेऊन त्यांच्या कडचे दिवसभराच्या आहारासाठीची  रेडिमेड पाकिटे विकली जातात.

९. Continuous glucose monitoring (CGM) मशीन लावून नेमकी कशामुळे आणि किती खाल्ल्यामुळे तुमची शुगर किती वाढते याचे मोजमापन करून दिले जाते. जे वाईट नाही. पण दर पंधरा दिवसांनी त्या मशीनसाठी काही हजार रूपये भरावे लागतात. जे अनावश्यक आहे.

१०. तुम्हाला डॉक्टर न्यूट्रिशनिस्ट, फिजिओथेरपीस्ट अशी सपोर्ट सिस्टीम दिली जाते. हे जरी खरे असले तरीही रूग्णाला आजाराबद्दल सुशिक्षित व आत्मनिर्भर करून आपापला आजार  आटोक्यात ठेवण्यासाठी सक्षम बनवले जात नाही. सतत त्या लोकांवर अवलंबून राहावे यासाठी प्रयत्न असतो. कारण जितका काळ रूग्ण त्यांच्यावर अवलंबून राहील, तितका काळ Diabetes reversal programme वाल्यांना पैसा मिळत राहतो. 

डायबेटिस रिव्हर्सल हा धंदा आहे.. पण संपूर्णपणे वाईट धंदा आहे असे मी म्हणणार नाही.

कुठल्याही सुशिक्षित डायबेटिस रुग्णाने, साखर नियंत्रणासाठी योग्य आणि आरोग्यपूर्ण जीवनशैलीबाबत नीट समजून घेतले तर, 'डायबेटिस रिव्हर्सल' वर पैसे खर्च करावे न लागता डायबेटिस रिव्हर्सल करता येऊ शकते. तसेच फिजिशियन्सनाही त्यांच्या रोजच्या प्रॅक्टिसमधे रुग्णांना थोडा वेळ देऊन, त्यांचे समुपदेशन करून हे करणे सहज शक्य आहे. 

डॉ स्वाती बापट, MBBS, MD (Pediatrics),  पुणे*

आरोग्याची शिदोरी!

माझ्या रोज सकाळच्या फेरफटक्याच्या वाटेवर एके ठिकाणी, पोहे, उपमा, साबुदाणा खिचडी, इडली-वडा, ब्रेड पकोडे, मॅगी, आप्पे, भजी आणि चहा-कॉफी  वगैरे विकणाऱ्या चार-सहा गाड्या मला दिसतात. त्या  विक्रेत्यांकडे केक, बिस्किटे, क्रीमरोल्स, डोनट्स असे पदार्थही विकायला असतात.  एके दिवशी माझ्यासमोरच एक सुशिक्षित आणि चांगल्या घरातील वाटणारी बाई दुचाकीवरून आपल्या शाळकरी मुलीला घेऊन त्यातल्या एका गाडीजवळ थांबली. तिने मुलीच्या दप्तरातून दोन रिकामे डबे काढले आणि त्या खाद्यपदार्थ विक्रेत्याकडे दिले. एका डब्यात केक आणि क्रीमरोल व दुसऱ्या डब्यामध्ये साबुदाणा वडा घेऊन, त्या बाईने ते डबे आपल्या मुलीच्या दप्तरात घातले. गाडीवाल्याला पैसे देऊन, ती बाई  फर्र्कन  मुलीच्या शाळेच्या दिशेने निघून गेली. असे दृश्य मला हल्ली वरचेवर दिसायला लागले आहे. शालेय मुलांना घरचे ताजे आणि सात्विक अन्न न देता बाहेरचे उघड्यावरचे अन्न देणाऱ्या आयांचे प्रमाण हल्ली फारच वाढले आहे.  

आमच्या लहानपणी आम्ही छोट्या सुट्टीसाठी एक आणि मोठ्या सुट्टीसाठी दुसरा असे दोन डबे घेऊन शाळेत  जायचो. झाडाखाली कोंडाळे करून  एकमेकींच्या डब्यातले पदार्थ चाखत, हसत-खेळत आम्ही  वर्गमैत्रिणी डबे खायचो. त्याकाळी सर्वसाधारणपणे सगळ्यांच्याच डब्यांमधे  घरी केलेली पोळी-भाकरी व भाजी/चटणी/ लोणचे असायचे. जरा लाडावलेल्या मुलांच्या किंवा श्रीमंत घरच्या मुलांच्या डब्यामधे तूप-साखर-पोळी किंवा तूप-गूळ-पोळी असायची. डब्यामधे काय आणायचे याबाबत आमच्या शाळेमधे तरी काही नियम नव्हते. माझा मोठा भाऊ जयंत चौथीपर्यंत सोलापुरातल्या, अवंतिकाबाई केळकरांच्या 'बालविकास' शाळेमधे जायचा. त्या शाळेत मात्र, सर्व विद्यार्थ्यांनी डब्यांमधे पोळी-भाजीच आणली पाहिजे असा कडक नियम  होता. एकदा माझ्या आईने जयंताला  डब्यामधे 'वरणफळं' दिली होती. "बाई, जयंताने डब्यात पोळी-भाजी आणलेली नाही" अशी तक्रार इतर मुलांनी  केळकरबाईंकडे केली. पण  'वरणफळं' म्हणजे पोळी-वरणाचा प्रकार असल्याने बाईंनी ती तक्रार ऐकून घेतली नाही. एकूण काय तर, त्या काळी घरी केलेले साधे, सकस आणि ताजे पदार्थ मुलाच्या डब्यात देण्याचीच पद्धत होती.  

गेल्या वर्षी, जुलैचा महिनाभर आम्ही ऑस्ट्रेलियामध्ये आमच्या मुलीच्या घरी गेलो होतो. आमची पाच वर्षाची नात, सोमवार ते शुक्रवार सकाळी नऊ ते दुपारी तीन वाजेपर्यंत शाळेत जाते. नातीचे शाळेचे डबे, पाण्याची बाटली, आणि त्या दोघांचे चे स्वतःचे जेवणाचे डबे  भरण्यासाठी  मुलीची आणि जावयाची सकाळी लगबग चालू व्हायची. नातीचा डबा भरताना काही मार्गदर्शक तत्वे किंवा Guidelines मात्र पाळल्या जायच्या. घरातल्या फ्रिजवर ऑस्ट्रेलियन सरकारने तयार केलेला एक मार्गदर्शक तक्ता (आकृती क्रमांक-१) लावलेला होता. शाळेच्या डब्यामधे आरोग्यपूर्ण आहार कसा द्यावा, हे त्यामध्ये दाखवलेले होते. तो तक्ता मला फारच आवडला. मी एक बालरोगतज्ज्ञ आहे. बालकांना काय आहार द्यावा याबाबत त्यांच्या पालकांचे समुपदेशन मी नेहमी करते.  आहारामधे ताजी फळे-भाज्या, प्रथिने भरपूर असावीत हे मी त्यांना सांगत असते. पण प्रत्यक्षात मुलांना संतुलित आहार कसा द्यावा हे चित्ररूपाने  सांगण्याची कल्पना मला खूपच आवडली.  

मुलांना संतुलित आहार देण्यासंबंधीचा मार्गदर्शक तक्ता (आकृती क्रमांक-१) 

नातीला शाळेच्या डब्यामधे एकूण तीन प्रकारचे पदार्थ द्यावे लागत - एक फळाचा डबा , एक स्नॅक्सचा किंवा चमचमीत खाण्याचा डबा आणि एक जेवणाचा डबा. डब्यात रोज एक फळ नेणे आवश्यक होते.  नातीने न खाल्लेले किंवा अर्धवट खाल्लेले फळ डब्यामधून एकदाही परत आणले नाही, हे बघून मला जरा कुतूहल वाटले. नातीशी झालेल्या गप्पांमधून कळले की पहिल्या छोट्या सुट्टीमधे सगळ्या मुलांना आधी आपापल्या डब्यातले फळ संपवावे लागते. प्रत्येक विद्यार्थ्याने फळ खाऊन संपवले आहे की नाही हे वर्गशिक्षिका बघतात. त्यानंतरच मुलांना स्नॅक्स खायची परवानगी मिळते. शाळेच्या शिस्तीमधे सर्व मुलांना सारखेच नियम लागू असल्यामुळे आपोआपच सगळी मुले ताजी फळे खायला शिकतात, हे विशेष.

शाळांमधल्या कॅन्टीनमध्ये काय विकले जावे आणि काय विकले जाऊ नये याबाबतही ऑस्ट्रेलियन सरकारने  काही  मार्गदर्शक सूचना शाळांना दिलेल्या आहेत. त्यामध्ये स्वच्छता, सकस आणि ताजे अन्न विक्री अशा अनेक बाबींचा विचार केलेला आहे. लहान मुलांना स्थूलत्व येऊ नये या हेतूने दिल्या गेलेल्या अनेक सूचनांचे शाळांमध्ये काटेकोरपणे पालन होते. स्थूलत्व हा कुपोषणाचा एक प्रकार आहे. आज संपूर्ण जगभरातील अनेक देशांमधे स्थूलत्व ही मोठीच आरोग्य समस्या आहे. प्रौढावस्थेमधे भेडसावणाऱ्या स्थूलत्वाची सुरुवात बालपणीच होत असते. लहानपणापासून आरोग्यपूर्ण आहाराच्या सवयी लावणे, आणि त्यायोगे लहान मुलांमधील स्थूलत्व रोखणे, हे प्रौढपणीच्या स्थूलत्वाला आळा घालण्याच्या दृष्टीने अत्यावश्यक प्रतिबंधात्मक पाऊल आहे. ऑस्ट्रेलियात संपूर्ण देशपातळीवर संतुलित आहाराचे महत्व शालेय मुलांच्या मनावर  बिंबवले जाते हे अतिशय कौतुकास्पद आणि अनुकरणीय आहे. Preventive  and Social Medicine  हा एक विषय वैद्यकीय अभ्यासक्रमात असतो. समाजाचे स्वास्थ्य बिघडू नये यासाठी वेगवेगळ्या पातळ्यांवर (आकृती-क्रमांक-२) रोगप्रतिबंध कसा करावा हे त्यामध्ये शिकवले जाते. त्यापैकी Primordial prevention ही पहिली आणि अत्यंत महत्वाची पातळी आहे. शालेय मुलांना आहारबाबत योग्य शिक्षण देऊन आणि पालकांना आहाराबाबत मार्गदर्शक तक्ते पुरवून,  ऑस्ट्रेलियामध्ये  Primordial prevention  उत्तम प्रकारे साध्य केले जात आहे. 

 

Levels of prevention(आकृती-क्रमांक-२) 

आमच्या ऑस्ट्रेलियामधल्या वास्तव्याच्या काळात काही दिवस नातीच्या शाळेला सुट्टी होती. माझ्या मुलीला आणि जावयाला मात्र कामावर जावे लागत होते. सुट्टीच्या पहिल्याच दिवशी मी नातीला उसळ आणि गरम पोळी करून वाढली. फ्रिजमधे ठेवलेली, दह्यातली कोशिंबीर काढून मी तिला वाढणारच होते, पण त्याआधीच ती म्हणाली, "आज्जी, या जेवणात ग्लो-फूड (Glow food) नाहीये. मला काहीतरी ग्लो-फूड पण हवेय." मला तिचे बोलणे नीट समजले नाही असे मी म्हणताच तिने माझी शिकवणी घेतली. प्रत्येक जेवणामधे, गो-फूड (Go food) म्हणजे धान्यापासून बनलेले शरीराला ऊर्जा देणारे पदार्थ, ग्रो-फूड (Grow food) म्हणजे हाडा-मासाची  वाढ करणारे प्रथिनयुक्त  पदार्थ, आणि ग्लो-फूड (glow food) म्हणजे आवश्यक जीवनसत्वे आणि खनिजे देऊन कांती उजळवणारे पदार्थ हवेत (आकृती-क्रमांक-३). शाळेत शिक्षकांकडून मिळालेली ही शिकवण , तिच्या मनात रुजलेली दिसली. तिचे बोलणे ऐकेल्यानंतर मी फ्रिजमधली कोशिंबीर काढून तिला दिली. 'ग्लो फूड' मिळताच नातबाईंच्या चेहऱ्यावर 'ग्लो' आला! 

   

आरोग्ययपूर्ण आहारासंबंधीच्या सूचना (आकृती-क्रमांक-३)

शाळेत डबा आणताना पर्यावरणाचेही आरोग्य सुरक्षित राहील, अशाप्रकारे खाद्यपदार्थ आणावेत, अशा सूचनाही मुलांना दिलेल्या होत्या. पर्यावरण स्वच्छ आणि सुरक्षित ठेवण्यामुळे आपले आरोग्य चांगले राहते, हा संदेशही कोवळ्या वयामधेच मुलांच्या मनावर तिथे बिंबवला जात आहे. ऑस्ट्रेलियामधून परत आल्यानंतर मी माझ्या बालरुग्णाच्या पालकांना आरोग्यपूर्ण आहाराबाबतचे तक्ते  दाखवून, संतुलित, ताजा आणि सकस आहार कसा द्यावा याबाबत प्रबोधन करू लागले. 

आज आपला देश दोन मुख्य प्रकारच्या कुपोषणाने ग्रस्त आहे. एक म्हणजे, अस्वास्थ्यकारक, असंतुलित व आवश्यकतेपेक्षा अधिक आहार घेणाऱ्या लोकांमध्ये येणारे स्थूलत्व; आणि दुसरे म्हणजे, पोषक आणि पुरेसा आहार न मिळाल्यामुळे काही लोकांचे होणारे कुपोषण. या दोन्ही समस्यांशी एकाचवेळी झुंजणाऱ्या आपल्या देशामधे, Go food, Grow food आणि Glow food यांचे योग्य महत्त्व मुलांच्या आणि पालकांच्या मनावर बिंबवण्याची गरज आहे.  कुपोषण-निवारणासाठी अभिनव मार्गांचा वापर करून सर्व पातळ्यांवर  प्रयत्न होऊ शकतात हे  माझ्या   नातीच्या शाळेतली 'आरोग्याची शिदोरी' मला सांगून गेली.